Rosatom triển khai Trung tâm khoa học hạt nhân tại Việt Nam

Tập đoàn Năng lượng nguyên tử quốc gia Nga Rosatom đang chuyển dự án Trung tâm Nghiên cứu khoa học và công nghệ hạt nhân tại Việt Nam sang giai đoạn triển khai thực tế. Trung tâm dự kiến xây dựng tại Đồng Nai với lò phản ứng nghiên cứu công suất 10 MW, phục vụ y học hạt nhân, sản xuất đồng vị phóng xạ, nghiên cứu vật liệu và ứng dụng công nghệ bức xạ.

Lò phản ứng nghiên cứu công suất 10 MW

Trưởng đại diện Rosatom tại Việt Nam Dmitry Raspopin cho biết Nga và Việt Nam đã ký bản ghi nhớ về kế hoạch xây dựng Trung tâm Nghiên cứu khoa học và công nghệ hạt nhân ở miền Nam Việt Nam. Lộ trình triển khai đã được thông qua, trong khi báo cáo nghiên cứu khả thi được phía Nga chuẩn bị và chuyển cho Việt Nam xem xét.

Dự án thực tế đã được hai nước thúc đẩy trong nhiều năm. Báo cáo năm 2024 của Rosatom cho biết tập đoàn tiếp tục thực hiện hợp đồng lập nghiên cứu khả thi và lựa chọn địa điểm cho trung tâm. Trong chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Nga Vladimir Putin tháng 6/2024, hai bên cũng ký bản ghi nhớ liên ngành liên quan đến tiến độ chuẩn bị nghiên cứu khả thi.

Phía Việt Nam xác định địa điểm dự kiến tại TP Long Khánh, tỉnh Đồng Nai, trên khu đất khoảng 100 ha. Cấu phần chính là lò phản ứng nghiên cứu công suất 10 MW. Theo thông tin được Chính phủ Việt Nam công bố trước đó, công tác rà phá bom mìn tại địa điểm xây dựng đã hoàn thành và các bước khảo sát địa chất phục vụ đánh giá nguy cơ động đất được đưa vào kế hoạch chuẩn bị dự án.

Theo ông Raspopin, thiết kế của Rosatom cho phép lò phản ứng có công suất ban đầu 10 MW và có khả năng nâng cấp lên 15 MW trong tương lai. Bao quanh lò phản ứng sẽ là một tổ hợp phòng thí nghiệm phục vụ nhiều hướng nghiên cứu và ứng dụng khác nhau.

Từ dược chất phóng xạ đến vật liệu bán dẫn

Một nhiệm vụ quan trọng của trung tâm là phát triển y học hạt nhân. Phòng thí nghiệm đồng vị phóng xạ dự kiến sản xuất dược chất phóng xạ phục vụ thị trường Việt Nam. Theo đại diện Rosatom, với năng lực của lò phản ứng mới, Việt Nam còn có thể hướng tới xuất khẩu một phần sản phẩm trong tương lai.

Đây cũng là một trong ba nhóm nhiệm vụ chính được phía Việt Nam xác định cho lò phản ứng nghiên cứu tại Long Khánh: sản xuất đồng vị và dược chất phóng xạ phục vụ chẩn đoán, điều trị ung thư; chiếu xạ silic để tạo vật liệu cho ngành bán dẫn; và tiến hành các nghiên cứu chuyên sâu, mở rộng ứng dụng kỹ thuật hạt nhân vào đời sống.

Trong lĩnh vực bán dẫn, trung tâm dự kiến có phòng thí nghiệm pha tạp silic bằng neutron. Công nghệ này tạo ra vật liệu silic có đặc tính phù hợp cho một số ứng dụng điện tử và công nghiệp bán dẫn. Ông Raspopin cho rằng hướng nghiên cứu này phù hợp với mục tiêu của Việt Nam trong việc mở rộng năng lực công nghệ cao và phát triển hệ sinh thái bán dẫn.

Các phòng thí nghiệm khác sẽ phục vụ sinh học phóng xạ, khoa học vật liệu, nghiên cứu hạt nhân thực nghiệm và các kỹ thuật sử dụng neutron. Trung tâm đồng thời được định hướng trở thành cơ sở khoa học hỗ trợ chương trình phát triển điện hạt nhân của Việt Nam, bao gồm đào tạo nhân lực và cung cấp nền tảng nghiên cứu, kỹ thuật.

Mở rộng ứng dụng công nghệ bức xạ

Một hướng khác được Rosatom đề cập là sử dụng bức xạ để xử lý, khử trùng thiết bị y tế và nông sản. Theo ông Raspopin, công nghệ có thể áp dụng với khoảng 250 loại sản phẩm y tế như bơm tiêm, băng gạc, găng tay và ống nghiệm, đồng thời xử lý nhiều mặt hàng nông nghiệp như gạo, ngũ cốc, cà phê và chè.

Mục tiêu của xử lý chiếu xạ là kiểm soát vi sinh vật và tác nhân gây hại, kéo dài thời gian bảo quản mà không khiến thực phẩm trở thành vật liệu phóng xạ. Với một quốc gia có quy mô sản xuất và xuất khẩu nông sản lớn như Việt Nam, Rosatom coi đây là một trong những ứng dụng phi năng lượng đáng chú ý của trung tâm.

Dự án tại Đồng Nai đồng thời kế thừa nền tảng hợp tác hạt nhân lâu năm giữa Việt Nam và Nga. Lò phản ứng nghiên cứu Đà Lạt từng được các chuyên gia Liên Xô tham gia khôi phục và nâng cấp trong những năm 1980. Theo ông Raspopin, cơ sở này hiện có công suất khoảng 500 kW và đóng vai trò đáng kể trong việc cung cấp dược chất phóng xạ cho Việt Nam.

Trong cuộc làm việc với Tổng Giám đốc Rosatom Alexey Likhachev tháng 6/2026, Thủ tướng Việt Nam đề nghị phía Nga tiếp tục hỗ trợ kéo dài hoạt động của lò phản ứng Đà Lạt trong giai đoạn chuyển tiếp, đồng thời thúc đẩy Trung tâm Nghiên cứu khoa học và công nghệ hạt nhân tại Đồng Nai và tăng cường đào tạo nhân lực.

Một phần của hợp tác hạt nhân Việt – Nga

Trung tâm tại Đồng Nai là một trong những dự án nằm trong chương trình hợp tác rộng hơn về sử dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình giữa Việt Nam và Nga. Thông cáo chung Việt Nam – Nga tháng 1/2025 đã xác nhận hai nước tiếp tục hợp tác triển khai dự án và phía Nga sẵn sàng tham gia phát triển ngành công nghiệp điện hạt nhân của Việt Nam.

Tháng 5/2025, trong chuyến thăm chính thức Nga của Tổng Bí thư Tô Lâm, hai nước tiếp tục xác lập lộ trình hợp tác trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2030. Các hướng hợp tác bao gồm điện hạt nhân, trung tâm nghiên cứu và y học hạt nhân cũng như đào tạo chuyên gia.

Yếu tố nhân lực được Rosatom coi là nền tảng của quá trình này. Theo ông Raspopin, từ năm 2017 đến 2025 đã có 400 sinh viên Việt Nam học tập tại các trường đại học Nga, trong đó có các trường đối tác của Rosatom như Đại học Nghiên cứu Hạt nhân Quốc gia MEPhI, Đại học Bách khoa Peter Đại đế Saint Petersburg và Đại học Bách khoa Tomsk. Khoảng 30 người trong số này được đào tạo ở những chuyên ngành trực tiếp liên quan đến công nghiệp hạt nhân.

Việc triển khai trung tâm mới diễn ra song song với kế hoạch phát triển điện hạt nhân của Việt Nam. Trong đó, Trung tâm Nghiên cứu khoa học và công nghệ hạt nhân được định hướng không chỉ là một cơ sở nghiên cứu, mà còn cung cấp hạ tầng phục vụ đào tạo, y học hạt nhân, sản xuất đồng vị, công nghệ vật liệu và các ứng dụng bức xạ trong công nghiệp, nông nghiệp.

Văn phòng Du học Nga viết nội dung sau khi tham chiếu thông tin từ các nguồn:

• Tập đoàn Năng lượng nguyên tử quốc gia Rosatom: report.rosatom.ru/go_eng/go_rosatom_eng_2024/rosatom_2024_eng.pdf
• Hãng thông tấn TASS: tass.ru/obschestvo/27945613
• Hãng thông tấn TASS: tass.ru/ekonomika/27944993
• Hãng thông tấn TASS: tass.ru/ekonomika/27944757