Ra mắt cuốn sách tri ân Quân nhân Liên Xô từng hỗ trợ Việt Nam

Cuốn sách “Đoàn chuyên gia quân sự Liên Xô tại Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ (1955-1975)” được ra mắt ngày 24/7 tại Thư viện Quân đội ở Hà Nội. Công trình khai thác tư liệu Việt Nam, Nga và lời kể nhân chứng, tái hiện hoạt động của hơn 10.000 chuyên gia, sĩ quan và quân nhân Liên Xô từng hỗ trợ Việt Nam trong chiến tranh.

Tư liệu từ hai nước và ký ức của nhân chứng

Lễ ra mắt do Thư viện Quân đội phối hợp với Quỹ Thúc đẩy phát triển hợp tác Nga – Việt “Truyền thống và Hữu nghị” tổ chức, đúng dịp kỷ niệm 61 năm Ngày đánh thắng trận đầu của Bộ đội Tên lửa Phòng không Việt Nam (24/7/1965-24/7/2026) và trong năm kỷ niệm 76 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam – Liên Xô, nay là Việt Nam – Liên bang Nga.

Cuốn sách do Đại tá Nguyễn Minh Tâm và PGS.TS Hoàng Thị Hồng Hoa đồng chủ biên, gồm 207 trang, khổ 14,5 x 20,5 cm, được Nhà xuất bản Văn học phát hành năm 2026. Hai tác giả xây dựng công trình trên cơ sở tư liệu lưu trữ của Việt Nam và Nga, kết hợp các công trình nghiên cứu chuyên ngành, hồi ký và ký ức của những người trực tiếp chứng kiến giai đoạn lịch sử này.

Trao đổi với TASS, Đại tá Nguyễn Minh Tâm cho biết một số tài liệu được công bố trong cuốn sách lần đầu tiên. Nguồn tư liệu không chỉ đề cập tới vũ khí, khí tài mà còn phản ánh nhiều loại vật tư, thiết bị Liên Xô cung cấp cho Việt Nam. Theo ông, giá trị đặc biệt trong sự hỗ trợ này nằm ở hơn 10.000 chuyên gia quân sự, sĩ quan và quân nhân Liên Xô đã có mặt tại Việt Nam trong những năm chiến tranh.

Các số liệu lịch sử của phía Nga cho thấy từ tháng 7/1965 đến tháng 12/1974, 6.359 tướng lĩnh và sĩ quan cùng hơn 4.500 binh sĩ, hạ sĩ quan Liên Xô đã được cử tới Việt Nam với tư cách chuyên gia quân sự. Nhiệm vụ trọng tâm của họ là giúp lực lượng Việt Nam tiếp nhận, vận hành và từng bước làm chủ vũ khí, trang bị do Liên Xô cung cấp.

Một nguồn tư liệu quan trọng khác của cuốn sách là lời kể trực tiếp từ cựu chuyên gia Liên Xô và cựu chiến binh Việt Nam. PGS.TS Hoàng Thị Hồng Hoa cho biết trong quá trình nghiên cứu, nhóm tác giả đặc biệt coi trọng ký ức của những người từng trực tiếp chiến đấu, công tác cùng nhau. Nhiều hình ảnh trong sách cũng lần đầu được giới thiệu, gồm ảnh tư liệu từ các kho lưu trữ và ảnh cá nhân do cựu chiến binh Việt Nam, Nga cung cấp.

Từ chuyển giao tên lửa đến huấn luyện bộ đội Việt Nam

Sự hiện diện của các chuyên gia quân sự Liên Xô gắn chặt với quá trình Việt Nam xây dựng lực lượng phòng không hiện đại trong những năm 1960. Theo các tài liệu nghiên cứu quân sự, từ tháng 7/1965, Liên Xô thành lập đoàn chuyên gia và cử sang hỗ trợ Quân đội nhân dân Việt Nam, tập trung vào hai lĩnh vực phòng không và không quân.

Cùng với việc cung cấp khí tài, các chuyên gia Liên Xô đào tạo quân nhân Việt Nam cách vận hành vũ khí mới, trong đó có hệ thống tên lửa phòng không. Trong giai đoạn đầu, họ vừa huấn luyện, vừa tham gia hoạt động chiến đấu nhằm giúp các kíp Việt Nam nhanh chóng nắm bắt tính năng kỹ thuật và phương pháp tác chiến.

Ngày 24/7/1965 trở thành một dấu mốc quan trọng khi lực lượng tên lửa phòng không bước vào trận đánh đầu tiên. Các tài liệu về chuyên gia Liên Xô ghi nhận những kíp chiến đấu có sự tham gia của quân nhân Liên Xô đã trực tiếp vận hành hệ thống tên lửa trong trận này. Sau giai đoạn vừa huấn luyện vừa tác chiến, nhiệm vụ vận hành khí tài dần được chuyển giao cho các kíp chiến đấu Việt Nam.

Không chỉ hỗ trợ sử dụng tên lửa, chuyên gia Liên Xô còn tham gia đào tạo cán bộ, chuyển giao kỹ thuật và hướng dẫn khai thác nhiều loại vũ khí, trang bị. Từ năm 1973, số lượng chuyên gia sang Việt Nam giảm dần. Đến cuối năm 1974, hoạt động chuyển trọng tâm sang cố vấn quân sự, trong đó có việc hỗ trợ xây dựng giáo trình và điều lệnh huấn luyện cho lực lượng phòng không, không quân.

Đưa ký ức lịch sử tới thế hệ trẻ

Theo PGS.TS Hoàng Thị Hồng Hoa, mục tiêu của nhóm tác giả không chỉ là hệ thống hóa tư liệu về một giai đoạn hợp tác quân sự. Cuốn sách còn nhằm bày tỏ sự tri ân đối với các chuyên gia quân sự Liên Xô cũng như những cựu chiến binh Phòng không – Không quân Việt Nam từng trực tiếp trải qua chiến tranh.

Từ những ký ức cá nhân và tài liệu lịch sử, các tác giả muốn chuyển tải tới thế hệ trẻ tinh thần hữu nghị, tình đồng đội và sự hỗ trợ lẫn nhau giữa người dân hai nước trong một giai đoạn khó khăn. Đây cũng là lý do lời kể của nhân chứng và những bức ảnh do cựu chiến binh lưu giữ được dành vị trí đáng kể trong công trình, thay vì chỉ sử dụng các tài liệu hành chính hoặc nghiên cứu đã xuất bản.

Việc lưu giữ ký ức về những chuyên gia quân sự nước ngoài từng giúp Việt Nam cũng đã được thể hiện tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam. Năm 2024, nhân dịp kỷ niệm 80 năm thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam, một cụm tượng về chuyên gia quân sự quốc tế được khánh thành, trong đó có hình tượng quân nhân Liên Xô cùng đại diện các quốc gia từng hỗ trợ Việt Nam.

Cuốn sách vì vậy được xác định vừa là một công trình nghiên cứu lịch sử quân sự, vừa có thể sử dụng làm nguồn tư liệu cho nghiên cứu, giảng dạy và giáo dục lịch sử quan hệ Việt Nam – Liên Xô. Trung tâm Nga tại Hà Nội cũng giới thiệu sự kiện và nhấn mạnh vai trò của các chuyên gia Liên Xô trong huấn luyện quân nhân, chuyển giao kỹ thuật và hỗ trợ Việt Nam làm chủ các tổ hợp tên lửa phòng không.

Lễ ra mắt có sự tham dự của các tướng lĩnh, cựu chiến binh, nhà nghiên cứu, đại diện các cơ quan thuộc Bộ Quốc phòng, Hội Hữu nghị Việt Nam – Liên bang Nga, Đại sứ quán Nga và Belarus tại Việt Nam, Trung tâm Nga tại Hà Nội cùng các tổ chức, đơn vị xuất bản và bạn đọc. Theo PGS.TS Hoàng Thị Hồng Hoa, phiên bản tiếng Nga của cuốn sách dự kiến được phát hành vào tháng 9/2026.

Văn phòng Du học Nga viết nội dung sau khi tham chiếu thông tin từ các nguồn:

• Sputnik Việt Nam: kevesko.vn/20260724/le-ra-mat-cuon-sach-ve-hon-10000-chuyen-gia-quan-su-lien-xo-tai-viet-nam-43461972.html
• Hãng thông tấn TASS: tass.ru/obschestvo/27950005