Đề xuất luật mới về tác động của trí tuệ nhân tạo trong nghiên cứu khoa học

Một dự thảo luật về trí tuệ nhân tạo đã được công bố tại Nga vào tháng 3, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/9/2027 và sẽ tác động trực tiếp đến cộng đồng научные исследователи sử dụng công nghệ AI trong công việc. Văn bản này đưa ra nhiều quy định mới liên quan đến việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong nghiên cứu, từ xây dựng nội dung, quyền sở hữu trí tuệ đến trách nhiệm pháp lý. Những thay đổi được xem là bước đi quan trọng nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý rõ ràng cho việc ứng dụng AI, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về tính minh bạch và trách nhiệm của người sử dụng trong lĩnh vực học thuật.

Yêu cầu minh bạch và trách nhiệm khi sử dụng AI

Một trong những điểm đáng chú ý của dự thảo là quy định về sử dụng nội dung do AI tạo ra. Theo đó, tất cả sản phẩm như văn bản, video hoặc âm thanh được tạo bằng trí tuệ nhân tạo đều phải được ghi rõ nguồn gốc. Điều này đồng nghĩa với việc các nhà khoa học khi sử dụng các công cụ như ChatGPT hay DeepSeek trong quá trình viết bài sẽ phải công khai việc nội dung đã được tạo hoặc chỉnh sửa với sự hỗ trợ của AI.

Bên cạnh đó, vấn đề quyền sở hữu trí tuệ cũng được làm rõ. Các nhà phát triển được phép huấn luyện công cụ trên các dữ liệu công khai mà không cần xin phép trực tiếp từ tác giả. Tuy nhiên, kết quả đầu ra chỉ được coi là thuộc về người sử dụng nếu đó là “tác phẩm sáng tạo nguyên bản”. Những nội dung đơn thuần sao chép từ AI sẽ không được công nhận là sản phẩm của cá nhân.

Dự thảo cũng nhấn mạnh trách nhiệm đối với các sai sót do AI gây ra. Nhà phát triển sẽ chịu trách nhiệm nếu họ nhận thức được nguy cơ vi phạm, nhưng người sử dụng cũng phải chịu trách nhiệm về cách áp dụng kết quả. Lập luận “do trí tuệ nhân tạo đưa ra” sẽ không được chấp nhận trong môi trường học thuật, du là trước hội đồng chấm hay người hướng dẫn.

Định hướng phát triển hệ sinh thái AI quốc gia

Một nội dung quan trọng khác là việc làm rạch ròi khái niệm “mô hình AI quốc gia”, tức các hệ thống được phát triển và huấn luyện trong nước. Đồng thời, Nga sẽ xây dựng “Danh mục các mô hình đáng tin cậy”. Trong các dự án nhà nước và hạ tầng quan trọng, việc sử dụng AI từ danh mục này sẽ trở thành bắt buộc.

Quy định này mở ra khả năng trong tương lai, hoạt động nghiên cứu và ứng dụng AI có thể bị giới hạn trong phạm vi các công cụ nội địa. Điều này phản ánh định hướng tăng cường chủ quyền công nghệ và kiểm soát chất lượng các hệ thống trí tuệ nhân tạo được sử dụng trong các lĩnh vực nhạy cảm.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng đề cập đến quyền của công dân trong việc từ chối tương tác với AI trong một số trường hợp nhất định. Người dùng có thể khiếu nại các quyết định của cơ quan nhà nước nếu những quyết định này được đưa ra với sự hỗ trợ của AI. Trong bối cảnh nghiên cứu khoa học, nếu một bài viết được đánh giá bằng hệ thống tự động, tác giả có quyền yêu cầu đánh giá lại bởi con người.

Chuẩn bị cho những thay đổi sắp tới

Mặc dù luật chỉ có hiệu lực từ năm 2027, nhưng các nhà khoa học đã được khuyến nghị bắt đầu thích ứng ngay từ bây giờ. Việc ghi nhận rõ ràng phần nội dung do cá nhân tự viết và phần có sự hỗ trợ của AI được xem là bước chuẩn bị cần thiết.

Ngoài ra, việc đánh giá một cách khách quan các kết quả do trí tuệ nhân tạo tạo ra cũng trở thành yêu cầu quan trọng, nhằm đảm bảo chất lượng và tính chính xác của nghiên cứu. Song song đó, việc làm quen với các công cụ AI nội địa cũng được khuyến khích, trong bối cảnh những hệ thống này có thể nằm trong danh mục “đáng tin cậy” trong tương lai.

Dự thảo đồng thời nhấn mạnh rằng, dù công nghệ có phát triển đến đâu, trách nhiệm đối với nội dung khoa học vẫn thuộc về tác giả. Điều này đặt ra yêu cầu cao hơn về đạo đức học thuật và ý thức cá nhân trong việc sử dụng trí tuệ nhân tạo.